Bireysel Başvuru

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, imzalayan Devletleri bağlayıcı niteliktedir. Türkiye Cumhuriyeti de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin tarafıdır ve dolayısıyla Sözleşme Türkiye için bağlayıcıdır.

Sözleşmenin hak ve özgürlüklere ilişkin maddeleri aşağıda yer almaktadır. Sözleşmede belirtilen hakları ihlal edilen kişiler Türkiyede öngörülen hukuk yollarını tükettiği halde hakkını alamamış ise Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) bireysel başvuruda bulunabilirler.

AİHM bireysel başvuru aşamasında kişilerin kendisini temsil ettirmesi zorunlu değildir. Temsil eden kişinin avukat olma zorunluluğu da bulunmamaktadır. Kişiler dilerse şahsi olarak ya da bir yakınına yetki vermek suretiyle bireysel başvuruda bulunabilirler. Ancak AİHM bireysel başvuru sürecinde sıkı şekil şartları bulunduğu, uyulmaması halinde başvurunun düşürülmesi ya da kabul edilemezlik kararı verilmesi nedenleriyle alanında uzman bir avukata başvurmak hak kaybı olmaması açısından faydalı olacaktır.

Sözleşmenin Hak ve Özgürlüklere İlişkin Maddeleri

Yaşam Hakkı (2. madde)

1. Herkesin yaşam hakkı yasayla korunur. Yasanın ölüm cezası ile
cezalandırdığı bir suçtan dolayı hakkında mahkemece hükmedilen
bu cezanın infaz edilmesi dışında, hiç kimsenin yaşamına kasten son
verilemez.
2. Ölüm, aşağıdaki durumlardan birinde mutlak zorunlu olanı
aşmayacak bir güç kullanımı sonucunda meydana gelmişse, bu
maddenin ihlaline neden olmuş sayılmaz:
a) Bir kimsenin yasa dışı şiddete karşı korunmasının
sağlanması;
b) Bir kimsenin usulüne uygun olarak yakalanmasını
gerçekleştirme veya usulüne uygun olarak tutulu bulunan
bir kişinin kaçmasını önleme;
c) Bir ayaklanma veya isyanın yasaya uygun olarak bastırılması

İşkence Yasağı (3. madde)

Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya
cezaya tabi tutulamaz.

Kölelik ve Zorla Çalıştırma Yasağı (4. madde)

1. Hiç kimse köle ya da kul durumunda tutulamaz
2. Hiç kimse zorla çalıştırılamaz ve zorunlu çalışmaya tabi
tutulamaz.
3. Aşağıdaki haller, bu madde anlamında “zorla çalıştırma ya da
zorunlu çalışma” sayılmaz:
a) Bu Sözleşme’nin 5. maddesinde öngörülen koşullara uygun
olarak tutulu bulunan bir kimseden, tutulu bulunduğu
sırada veya şartlı tahliyeden yararlandığı süre içinde olağan
olarak yapması istenilen bir iş;
b) Askeri nitelikli herhangi bir hizmet veya vicdanî reddin
meşru sayıldığı ülkelerde, vicdanî reddi seçen kişilere
zorunlu askerlik hizmeti yerine gördürülebilecek başkaca
bir hizmet;
c) Toplumun hayat veya refahını tehdit eden kriz veya afet
hallerinde gerekli görülen her hizmet;
d) Olağan yurttaşlık yükümlülükleri kapsamına giren her türlü
çalışma veya hizmet.

Özgürlük ve Güvenlik Hakkı (5. madde)

1. Herkes özgürlük ve güvenlik hakkına sahiptir. Aşağıda belirtilen
haller dışında ve yasanın öngördüğü usule uygun olmadan hiç kimse
özgürlüğünden yoksun bırakılamaz:
a) Kişinin, yetkili bir mahkeme tarafından verilmiş mahkumiyet
kararı sonrasında yasaya uygun olarak tutulması;
b) Kişinin, bir mahkeme tarafından yasaya uygun olarak verilen
bir karara uymaması sebebiyle veya yasanın öngördüğü bir
yükümlülüğün uygulanmasını sağlamak amacıyla yasaya
uygun olarak yakalanması veya tutulması;
c) Kişinin bir suç işlediğinden şüphelenmek için inandırıcı
sebeplerin bulunduğu veya suç işlemesine ya da suçu
işledikten sonra kaçmasına engel olma zorunluluğu
kanaatini doğuran makul gerekçelerin varlığı halinde, yetkili
adli merci önüne çıkarılmak üzere yakalanması ve tutulması;
d) Bir küçüğün gözetim altında eğitimi için usulüne uygun
olarak verilmiş bir karar gereği tutulması veya yetkili merci
önüne çıkarılmak üzere yasaya uygun olarak tutulması;
e) Bulaşıcı hastalıkların yayılmasını engellemek amacıyla,
hastalığı yayabilecek kişlerin, akıl hastalarının, alkol veya
uyuşturucu madde bağımlılarının veya serserilerin yasaya
uygun olarak tutulması;
f) Kişinin, usulüne aykırı surette ülke topraklarına girmekten
alıkonması veya hakkında derdest bir sınır dışı ya da
iade işleminin olması nedeniyle yasaya uygun olarak
yakalanması veya tutulması;
2. Yakalanan her kişiye, yakalanma nedenlerinin ve kendisine
yöneltilen her türlü suçlamanın en kısa sürede ve anladığı bir dilde
bildirilmesi zorunludur.
3. İşbu maddenin 1.c fıkrasında öngörülen koşullar uyarınca
yakalanan veya tutulan herkesin derhal bir yargıç veya yasayla adli
görev yapmaya yetkili kılınmış sair bir kamu görevlisinin önüne
çıkarılması zorunlu olup, bu kişi makul bir süre içinde yargılanma
ya da yargılama süresince serbest bırakılma hakkına sahiptir.
Salıverilme, ilgilinin duruşmada hazır bulunmasını sağlayacak bir
teminat şartına bağlanabilir.
4. Yakalama veya tutulma yoluyla özgürlüğünden yoksun kılınan
herkes, tutulma işleminin yasaya uygunluğu hakkında kısa bir süre
içinde karar verilmesi ve, eğer tutulma yasaya aykırı ise, serbest
bırakılması için bir mahkemeye başvurma hakkına sahiptir.
5. Bu madde hükümlerine aykırı bir yakalama veya tutma işleminin
mağduru olan herkes tazminat hakkına sahiptir.

Adil Yargılanma Hakkı (6. madde)

1. Herkes davasının, medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili
uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamaların
esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve
tarafsız bir mahkeme tarafından, kamuya açık olarak ve makul bir süre
içinde görülmesini isteme hakkına sahiptir. Karar alenî olarak verilir.
Ancak, demokratik bir toplum içinde ahlak, kamu düzeni veya ulusal
güvenlik yararına, küçüklerin çıkarları veya bir davaya taraf olanların
özel hayatlarının gizliliği gerektirdiğinde veyahut, aleniyetin adil
yargılamaya zarar verebileceği kimi özel durumlarda ve mahkemece
bunun kaçınılmaz olarak değerlendirildiği ölçüde, duruşma salonu
tüm dava süresince veya kısmen basına ve dinleyicilere kapatılabilir.
2. Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit
oluncaya kadar masum sayılır.
3. Bir suç ile itham edilen herkes aşağıdaki asgari haklara sahiptir:
a) Kendisine karşı yöneltilen suçlamanın niteliği ve sebebinden
en kısa sürede, anladığı bir dilde ve ayrıntılı olarak haberdar
edilmek;
b) Savunmasını hazırlamak için gerekli zaman ve kolaylıklara
sahip olmak;
c) Kendisini bizzat savunmak veya seçeceği bir müdafinin
yardımından yararlanmak; eğer avukat tutmak için gerekli
maddî olanaklardan yoksun ise ve adaletin yerine gelmesi
için gerekli görüldüğünde, resen atanacak bir avukatın
yardımından ücretsiz olarak yararlanabilmek;
d) İddia tanıklarını sorguya çekmek veya çektirmek, savunma
tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı koşullar altında davet
edilmelerinin ve dinlenmelerinin sağlanmasını istemek;
e) Mahkemede kullanılan dili anlamadığı veya konuşamadığı
takdirde bir tercümanın yardımından ücretsiz olarak
yararlanmak.

Kanunsuz Ceza Olmaz (7. madde)

1. Hiç kimse, işlendiği zaman ulusal veya uluslararası hukuka göre
suç oluşturmayan bir eylem veya ihmalden dolayı suçlu bulunamaz.
Aynı biçimde, suçun işlendiği sırada uygulanabilir olan cezadan
daha ağır bir ceza verilemez.
2. Bu madde, işlendiği zaman uygar uluslar tarafından tanınan
genel hukuk ilkelerine göre suç sayılan bir eylem veya ihmalden
suçlu bulunan bir kimsenin yargılanmasına ve cezalandırılmasına
engel değildir.

Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı (8. madde)

1. Herkes özel ve aile hayatına, konutuna ve yazışmasına saygı
gösterilmesi hakkına sahiptir.
2. Bu hakkın kullanılmasına bir kamu makamının müdahalesi,
ancak müdahalenin yasayla öngörülmüş ve demokratik bir toplumda
ulusal güvenlik, kamu güvenliği, ülkenin ekonomik refahı, düzenin
korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya
başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli bir tedbir
olması durumunda söz konusu olabilir.

Düşünce, Vicdan ve Din Özgürlüğü (9. madde)

1. Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir; bu hak, din
veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, kamuya
açık veya kapalı ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle
dinini veya inancını açıklama özgürlüğünü de içerir.
2. Din veya inancını açıklama özgürlüğü, sadece yasayla öngörülen
ve demokratik bir toplumda kamu güvenliğinin, kamu düzeninin,
genel sağlık veya ahlakın ya da başkalarının hak ve özgürlüklerinin
korunması için gerekli sınırlamalara tabi tutulabilir.

İfade Özgürlüğü (10. madde)

1. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu
makamlarının müdahalesi olmaksızın ve ülke sınırları gözetilmeksizin,
kanaat özgürlüğünü ve haber ve görüş alma ve de verme
özgürlüğünü de kapsar. Bu madde, Devletlerin radyo, televizyon ve
sinema işletmelerini bir izin rejimine tabi tutmalarına engel değildir.
2. Görev ve sorumluluklar da yükleyen bu özgürlüklerin
kullanılması, yasayla öngörülen ve demokratik bir toplumda
ulusal güvenliğin, toprak bütünlüğünün veya kamu güvenliğinin
korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin
önlenmesi, sağlığın veya ahlakın, başkalarının şöhret ve haklarının
korunması, gizli bilgilerin yayılmasının önlenmesi veya yargı erkinin
yetki ve tarafsızlığının güvence altına alınması için gerekli olan bazı
formaliteler, koşullar, sınırlamalar veya yaptırımlara tabi tutulabilir.

Toplantı ve Dernek Kurma Özgürlüğü (11. madde)

1. Herkes barışçıl olarak toplanma ve dernek kurma hakkına
sahiptir. Bu hak, çıkarlarını korumak amacıyla başkalarıyla birlikte
sendikalar kurma ve sendikalara üye olma hakkını da içerir.
2. Bu hakların kullanılması, yasayla öngörülen ve demokratik bir
toplum içinde ulusal güvenliğin, kamu güvenliğinin korunması,
kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın
veya ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için
gerekli olanlar dışındaki sınırlamalara tabi tutulamaz. Bu madde,
silahlı kuvvetler, kolluk kuvvetleri veya devlet idaresi mensuplarınca
yukarda anılan haklarını kullanılmasına meşru sınırlamalar
getirilmesine engel değildir.

Evlenme Hakkı (12. madde)

Evlenme çağına gelen her erkek ve kadın, bu hakkın kullanımını
düzenleyen ulusal yasalara uygun olarak evlenme ve aile kurma
hakkına sahiptir.

Etkili Başvuru Hakkı (13. madde)

Bu Sözleşme’de tanınmış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen
herkes, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifası için davranan kişiler
tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde etkili
bir yola başvurma hakkına sahiptir.

Ayrımcılık Yasağı (14. madde)

Bu Sözleşme’de tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma, cinsiyet,
ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya toplumsal
köken, ulusal bir azınlığa aidiyet, servet, doğum başta olmak üzere
herhangi başka bir duruma dayalı hiçbir ayrımcılık gözetilmeksizin
sağlanmalıdır.

Mülkiyetin Korunması (Ek Protokol 1. madde)

Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı
gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı
sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun
genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.
Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun
olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka
katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli
gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel
getirmez.

Eğitim Hakkı (Ek Protokol 2. madde)

Hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz. Devlet, eğitim ve
öğretim alanında yükleneceği görevlerin yerine getirilmesinde, ana
ve babanın bu eğitim ve öğretimin kendi dini ve felsefi inançlarına
göre yapılmasını sağlama haklarına saygı gösterir.

Serbest Seçim Hakkı (Ek Protokol 3. madde)

Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesinde halkın
kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar içinde, makul
aralıklarla, gizli oyla serbest seçimler yapmayı taahhüt ederler.

Borçtan Dolayı Özgürlüğünden Yoksun Bırakılma Yasağı (4 No’lu Protokol 1. madde)

Hiç kimse, yalnızca akdî ilişkiden doğan bir yükümlülüğü yerine
getirememiş olmasından dolayı özgürlüğünden yoksun bırakılamaz.

Serbest Dolaşım Özgürlüğü (4 No’lu Protokol 2. madde)

1. Bir devletin ülkesi içinde usulüne uygun olarak bulunan herkes,
orada serbestçe dolaşma ve ikametgahını seçebilme hakkına
sahiptir.
2. Herkes, kendi ülkesi de dahil, herhangi bir ülkeyi terk etmekte
serbesttir.
3. Bu haklar, ancak ulusal güvenlik, kamu emniyeti, kamu
düzeninin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, sağlık ve ahlakın
veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için, demokratik
bir toplumda zorunlu tedbirler olarak ve yasayla öngörülmüş
sınırlamalara tabi tutulabilir.
4. Bu maddenin 1. fıkrasında sayılan haklar, belli yerlerde, yasayla
konmuş ve demokratik bir toplumda kamu yararının gerektirdiği
sınırlamalara tabi tutulabilir.

Vatandaşların Sınır Dışı Edilmeleri Yasağı (4 No’lu Protokol 3. madde)

1. Hiç kimse, tek başına ya da toplu olarak, uyruğu bulunduğu
devletin ülkesinden sınır dışı edilemez.
2. Hiç kimse, uyruğunda bulunduğu devletin ülkesine girme
hakkından yoksun bırakılamaz.

Yabancıların Topluca Sınır Dışı Edilmeleri Yasağı (4 No’lu Protokol 4. madde)

Yabancıların toplu olarak sınır dışı edilmesi yasaktır.

Ölüm Cezasının Kaldırılması (6 No’lu Protokol 1. madde, 13 No’lu Protokol 1. madde)

Ölüm cezası kaldırılmıştır. Hiç kimse bu cezaya çarptırılamaz ve idam
edilemez.

Aynı Suçtan İki Kez Yargılanmama ve Cezalandırılmama Hakkı (7 No’lu Protokol 4. madde)

1. Hiç kimse bir devletin ceza yargılaması usulüne ve yasaya
uygun olarak kesin bir hükümle mahkum edildiği ya da beraat ettiği
bir suçtan dolayı aynı devletin yargısal yetkisi altındaki yargılama
usulleri çerçevesinde yeniden yargılanamaz veya mahkum edilemez.
2. Yukarıdaki fıkra hükümleri, yeni veya yakın zamanda ortaya
çıkarılan delillerin veya önceki muamelelerde davanın sonucunu
etkileyebilecek esaslı bir kusurun varlığı durumunda, ilgili devletin
ceza yargılaması usulü ve yasasına uygun olarak davanın yeniden
açılmasını engellemez.
3. Sözleşme’nin 15. maddesi çerçevesinde bu madde ile derpiş
olunan yükümlülüklere aykırı hiçbir tedbir alınamaz.

Eşler Arasında Eşitlik (7 No’lu Protokol 5. madde)

Eşler evlilikte, evlilik süresince ve evliliğin sona ermesi durumunda,
kendi aralarında ve çocukları ile ilişkilerinde medeni haklar ve
sorumluluklardan eşit şekilde yararlanırlar. Bu madde devletlerin
çocuklar yararına gereken tedbirleri almalarını engellemez.

AİHM bireysel başvuru sürecinde avukata başvurmak hak kaybı olmaması açısından faydalı olacaktır.